Waarom landen hun eigen AI zouden moeten bouwen

Een verbod op een AI-model klinkt als toekomstmuziek. Toch stond dat scenario deze week ineens dichtbij, toen de Amerikaanse overheid Fable afschermde voor buitenlandse gebruikers. Het model zelf is niet het punt. Het signaal is het punt.

Als het land met de meeste rekenkracht en de grootste voorsprong in AI-onderzoek besluit een model te begrenzen, dan laat dat zien wat er op het spel staat. Niet technisch, maar geopolitiek. En voor elk land dat tot nu toe alleen maar abonnementen heeft afgesloten en dat beleid noemde, is dit een koude douche.

Terug naar 1999

Eerder is dit al eens voorgevallen. Toen het internet nog in de kinderschoenen stond, schreven onderzoekers dat het de soevereiniteit van natiestaten kon ondermijnen: het stopt niet bij grenzen, het tast informatie, valuta en waarden aan. Autonomie wordt onbetaalbaar. Traditionele staatsvormen worden aangetast.

Die zorg klonk dramatisch. Toch namen landen er nota van. China bouwde de Grote Firewall. Anderen investeerden in eigen datacenters, intranetwerken en IT-systemen.

Maar dit keer is het anders. En precies dat maakt de situatie interessanter én urgenter.

Waarom AI niet hetzelfde is als het internet

Het internet bracht gelijkheid in toegang tot informatie. Iedereen kreeg dezelfde boeken.

AI brengt iets wat moeilijker te bereiken en gemakkelijker te verliezen is: het vermogen om die informatie te begrijpen en ernaar te handelen. Niet alleen toegang tot kennis, maar beoordelingsvermogen op schaal. Het internet gaf iedereen de boeken. AI is de leraar.

En een leraar kun je niet vertalen zoals een boek. Een leraar die is gevormd binnen één cultuur, één taal en één juridisch en moreel systeem geeft die aannames onzichtbaar door aan iedere leerling. Een overheid die een buitenlands AI-model inzet voor haar publieke dienstverlening neemt daarmee niet alleen een hulpmiddel over - ze neemt een wereldbeeld over.

Dat zijn de verborgen kosten waar geen enkel aanbestedingsbudget rekening mee houdt.

De realiteit: VS en China domineren, de rest consumeert

AI-autonomie is ongelooflijk duur. De VS haalt chipproductie bewust en agressief terug naar eigen bodem. De rest van de wereld kampt structureel met een tekort aan rekenkracht. En rekenkracht is nog maar de helft van het probleem.

Want zelfs als een land de hardware weet te bemachtigen: waar komen de modellen vandaan? De ontwikkeling van AI-modellen is geconcentreerd in drie regio’s: de VS, China en, in bescheiden mate, de EU. Iedereen anders is consument.

Mistral heeft de politieke steun van de Franse overheid, maar nauwelijks marktaandeel. Gemini heeft de middelen van Google, maar achtervolgt nog steeds. De echte verdedigingslinie van OpenAI en Anthropic zit niet in het model - het zit in het ecosysteem: de ontwikkelaars, de integraties, de institutionele gewoonten en de feedbacklussen die zich opstapelen tot een structureel voordeel.

De enige weg is erdoorheen

China begreep dit vroeg. Het resultaat is een AI-ecosysteem dat uniek Chinees is. Voor elk dominant Amerikaans platform bouwde China een equivalent, beter afgestemd op lokaal gedrag, lokale taal en lokale behoeften. WeChat verving niet alleen WhatsApp, Facebook en Apple Pay - het werd een dagelijks besturingssysteem voor het leven. Iets wat geen van die westerse diensten ooit is geworden.

Stel je dezelfde dynamiek voor toegepast op AI. Niet alleen op producten, maar op de infrastructuur van bestuur, onderwijs en publieke dienstverlening. Een land dat zijn eigen systeem bouwt, krijgt iets wat zichzelf versterkt. Een land dat dat niet doet, krijgt een afhankelijkheid die steeds dieper wordt.

Ik zeg niet dat het Chinese model volledig gekopieerd moet worden - de firewall heeft reële kosten. Maar de onderliggende logica klopt: een op maat gemaakt ecosysteem levert oplossingen op die zijn gevormd door de werkelijke problemen van dat land, niet door de veronderstelde problemen van een buitenlandse markt.

De tussenweg: soevereine lagen, niet soevereine modellen

Soevereine AI hoeft niet alles-of-niets te zijn. India’s UPI verving Visa niet - het bouwde een soevereine betalingslaag die náást mondiale betaalnetwerken bestaat, en geeft de overheid tegelijkertijd volledige zichtbaarheid en controle.

Soevereine AI kan op dezelfde manier werken: een nationaal model voor bestuur, juridische systemen en publieke infrastructuur, naast de toonaangevende modellen voor al het andere. Het basismodel kan worden geïmporteerd. De laatste schakel - het directe contact met burgers, in hun taal, binnen hun juridische context - niet.

Dat is ook precies waar de kans ligt. Toen de VS de smartphone en de appstore uitvond, bouwde Indonesië GoJek, Kenia M-Pesa en India UPI. Geen van die innovaties vereiste het bouwen van de telefoon zelf. Ze vereisten inzicht in wat burgers in de laatste schakel nodig hadden.

Wat betekent dit voor jou?

Voor MKB-bedrijven in Nederland is dit nu geen directe actie-agenda. Maar het is wél een reden om scherp te blijven op vendor lock-in. Hoe afhankelijk ben jij van één model of één aanbieder? Welke data deel je, en met wie? En als de spelregels morgen veranderen - heb jij dan een alternatief?

Intelligentie huren is prima. Totdat de verhuurder de voorwaarden verandert.